poniedziałek, 21 września 2015

Legenda o Warsie i Sawie

fragment książki Wandy Chotomskiej pt.: Legendy polskie

       Za siedmioma falami, za siedmioma wirami, w głębi Wisły, w najgłębszej wodzie, w zamku z czarnych korzeni, wśród grążeli, grzybieni, żył przed laty okrut­ny Czarodziej. Brodę miał z wodorostów, zbroję z rybich łusek, z pancerzy raków-skorupiaków, żelazną tarczę i miecz z żelaznym ostrzem. A oczy - zimne jak lód i serce twarde jak nienawiść.
       Nienawidził wszystkiego, co dobre i piękne, małe, słabe i bezbronne. A najbardziej nienawidził ptaków, które śpiewały.
       Kiedy wynurzał się z wody i uderzał mieczem o tarczę - niebo stawało w płomieniach, a on śmiał się głosem podobnym do grzmotu:
- Błyskawice, do ataku!
Podpalajcie gniazda ptaków!
Dąb za dębem, liść za listkiem
niech się w popiół zmienią wszystkie!
Niech się spalą wszystkie drzewa,
niech tu żaden ptak nie śpiewa!

       I tak się zdarzyło, że pewnego dnia, kiedy niebo nad brzegiem Wisły rozgorzało błyskawicami Czarownika, z lasu wybiegła dziewczyna. Sawa miała na imię. W otwartych dłoniach niosła gniazdo pełne piskląt i wołała z płaczem:
             - Panie! Nie zabijaj ptaków! Zlituj się! Pozwól im śpiewać!
             - A wiesz, co ja z tobą zrobię? - przyjrzał się dziewczynie Czarownik.

- Twoje włosy zmienię w liście,
twoje nogi w dwa korzenie,
ani słowa już nie powiesz,
kiedy w wierzbę cię zamienię!

             - Tylko ptaki ocal! - błagała Sawa.
            - A może wolisz, żebym cię w łabędzia zmienił? .. Nie, za ładna jesteś. Masz włosy złote jak błyskawice, oczy zielone jak woda. Zatrzymam cię przy sobie. Będziesz Syreną. Twoje nogi zamienię w rybi ogon, twoje ciało pokryje się łuską ...
          - Ratunku! - krzyknęła Sawa, ale już było za późno. Czar został rzucony. Zły czarownik przemienił dziewczynę w Syrenę i wciągnął do podwodnego królestwa .

... A od tego miejsca daleko, za górami, pagórkami, nad rzeką, w puszczy nad brzegiem Wisły żył myśliwy, który miał trzech synów. Kiedy synowie dorośli, przyszła pora, żeby każdy z nich zaczął samodzielne życie. Ojciec zaprowadził ich na leśną polanę i powiedział:
               - Mam tutaj łuk i strzały. Niech każdy wybierze jedną.
Strzelił najstarszy syn. Strzała wylądowała w legowisku niedźwiedzia.
               - Będziesz myśliwym - powiedział ojciec.
Naciągnął cięciwę drugi. Strzała trafiła w pień drzewa.
              - Ty będziesz bartnikiem - zdecydował ojciec.
Podszedł trzeci. Najmłodszy. Na imię miał Wars. Strzała śmignęła w wodę.
              - Będę rybakiem! - ucieszył się Wars.
Z dębowego pnia zbudował mocną łódź, przez siedem dni ciosał wiosło, przez siedem nocy wiązał sieć. A potem pożegnał ojca i wypłynął na wiślany nurt. Woda sama go niosła. Cicho, spokojnie, sennie. Aż zaniosła pod wiklinową wyspę. A tam - w zielonych wiklinach - łozinach coś się kłębiło, szamotało, szumiało wiatrem i połyskiwało srebrem.
              - Hop! Hop! Jest tam kto? - zawołał Wars.
              - Wiii ... wiii ... widzisz mnie? - odpowiedział ptasi głos. I poskarżył się żałośnie:
- Wiklinowa witka, wiklinowy liść,
uwikłałem się w wiklinach,
nie mogę stąd wyjść!

Rozgarnął Wars wiklinowe gałęzie. Ostrożnie, żeby nie uszkodzić skrzydeł, wyplątał ptaka z uwięzi. I cały czas dziwił się:
              - Głos niby ptasi, ale skrzydła? Wielkie, czyste, przezroczyste ... Jak żyję, nie widziałem takich skrzydeł ... A może to nie ptak? W myślach sobie tak mówił, sam do siebie. A wielki ptak-nie-ptak chyba usłyszał te myśli, bo w odpowiedzi zaśpiewał:
- Jestem Ptakiem - Wiatrem,
królem wszystkich ptaków.
Pomogłeś mi w biedzie,
dziękuję, rybaku.
 Skrzydła mam szerokie
 od ziemi do nieba,
 wezmę cię pod skrzydła,
 gdy przyjdzie potrzeba!
             Odleciał Ptak-Wiatr. Na chwilę rozkołysał skrzydłami ziemię i powietrze, wodę i liście drzew. A potem zaległa cisza. Na niebie pojawił się księżyc, w krzakach rozśpiewały się słowiki. Nadeszła ciepła, majowa noc.
               - Zostanę tu - postanowił Wars.
Podpłynął do brzegu, przycumował łódź.    I nagle - z głębi rzeki wypłynęła Syrena. Włosy miała długie, złote, rozpuszczone do pasa, ogon jak ryba, a głos taki, że zamilkły, zasłuchały się słowiki. Patrzyła na Warsa i śpiewała tak, że każde słowo trafiało mu prosto w serce: 

- Ej, rybaku, popatrz na mnie,
  zaczarował mnie Czarodziej.
   kiedyś byłam piękną panną, 
   teraz jestem rybą w wodzie. 
   Kto się czarów nie przelęknie, 
   kto nie wierzy w żadne gusła, 
  ten mnie złowi w swoje sieci
i opadnie rybia łuska ...

Zmąciła się spokojna woda. Zniknęła Syrena. Skoczył Wars do łodzi, chwycił sieć - patrzy, a na środku rzeki stoi zły Czarownik. Dźwignął się z dna - wielki, groźny. Tarczę z wody otrząsnął, mieczem księżyc z nieba przegonił. Pogroził Warsowi i ostrzega:

                                                                               - Żeby spotkać się z dziewczyną,
                                                                                 musisz siedem fal przepłynąć.
                                                                                 Gdy przeskoczysz siódmą falę,
                                                                                 siedem wirów będzie dalej.
                                                                                 Gdy przez wiry się przeprawisz,
                                                                                 błyśnie siedem złych błyskawic! ...

Spiętrzyła się woda, zakotłowała. Ruszyła na łódź. Fale pod niebo wysokie, wiry głębokie do dna ...
                - Zginiesz, rybaku! - krzyczy z wody zły Czarodziej.
                - Uważaj, Warsie! - woła spod nieba Ptak-Wiatr.
Jest! Przyleciał na pomoc.
                  Uderzył Czarownik w tarczę. Skoczyły błyskawice spod miecza. Siedem błyskawic ruszyło do ataku ... Ale Ptak-Wiatr przeniósł łódź Warsa przez siedem wirów, odgonił siedem fal i przepędził siedem błyskawic. Zakołował skrzydłami, wyrwał Czarodziejowi miecz, wytrącił tarczę. Sawa je podniosła. A Wars już zarzuca na nią sieć, już wyciąga z wody. Skończyły się czary. Opadła rybia łuska. Syrena zmieniła się w dziewczynę.
               - Wars - uczy się imienia rybaka dziewczyna.
               - Sawa - powtarza imię dziewczyny Wars.
A Ptak-Wiatr woła do nich spod nieba:
               - Za siódmą górę i za siedemdziesiątą rzekę przegonię złego Czarownika! Żeby już nigdy nie wrócił! A wy zostańcie tutaj i bądźcie szczęśliwi! Kochajcie się!
               - Kochajcie ... - powtórzyły wiślane fale. I liście drzew, i ptaki, i słońce wstające nad Wisłą. 
                                                                                I tutaj - kończy się legenda - 
                                                                                był sobie chłopak i dziewczyna,
                                                                                i tu, od imion zakochanych, 
                                                                                historia miasta się zaczyna.
                                                                                Na brzegu Wisły zamieszkali,
                                                                                dom zbudowali - Wars i Sawa,
                                                                                i z dwojga imion się zrodziło
                                                                                najmilsze z wszystkich miast - Warszawa.

wtorek, 13 maja 2014

Legenda o Smoku ze Smoczej Jamy

                                                                                               Wanda Chotomska

        Ludzie mówią, że Kraków wywodzi swoją nazwę od Kraka, króla, co pod wawelskim wzgórzem gród nad Wisłą założył, a imię Krak ma ptasi rodowód, bo krukom je zawdzięcza. Widocznie sporo ich tam nad Wisłą było i kiedy nadwiślańskie plemię władcę z grona swojego wybierało, i wszyscy zastanawiali się, jakie imię mu nadać, kruki czarną gromadą nadleciały i tak głośno:
        - Kra... kra! - krakały, że ludzie od razu się zgodzili:
        - Krak! Krak! Niech będzie Krak! Wiwat, król Krak Pierwszy!
        A może nawet któryś z tych kruków był oswojony? Może siedział na ramieniu wybrańca i najgłośniej ze wszystkich: „Kra, Kra!" - wrzeszczał, kiedy królowi imię nadawano?
        Każdy król dostawał jakieś imię. Albo nawet imię i przydomek. Imię na chrzcie, a przydomek później - jak niektórzy królowie, co w dawnej Polsce panowali. Taki Władysław Łokietek na przykład - Władysław miał od chrztu, a „Łokietkiem" nazwano go od ówczesnej miary - łokcia, ponieważ był to król bardzo małego wzrostu. Albo syn jego - Kazimierz Wielki - przydomek zawdzięczał nie tylko wzrostowi, lecz także swoim zasługom. Tyle w Polsce zbudował, że mówiono                
       -„Zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną".
Wiemy o tym od dziejopisów, którzy w swoich kronikach wszystko opisali i datami udokumentowali.
        Ale w czasach króla Kraka, w kraju nad Wisłą, nikomu ani o chrzcie, ani o pisaniu jeszcze się nie śniło, więc żadne fakty i daty nie zostały zanotowane. O jego panowaniu wiemy tylko to, co nam nie historia, ale legenda przekazała. A z legendami - wiadomo jak bywa. Ludzie mówią, powtarzają, ktoś nie dosłyszy, przekręci, doda coś od siebie...
        Więc może i my dodamy od siebie tego oswojonego kruka? Niech siedzi na ramieniu Kraka i kracze, podpowiada do ucha:
      - Kra, kra... Kraina dokoła piękna, ale ludziom domy potrzebne. Załóż gród, Kraku. Zbuduj Kraków!
        Taki był początek. Pod wawelskim wzgórzem powstał gród a na wzgórzu - królewski zamek. Legenda zawsze mówi o Kraku - król, a o jego siedzibie zamek, choć tak naprawdę ani zamków nie umiano jeszcze w owych czasach nad Wisłą budować, ani Krak nie był królem. Co najwyżej - księciem czy kniaziem, władcą plemienia Wiślan. Ale skoro w legendzie jest król i zamek, to i my będziemy tak mówili.
        Pod rządami Kraka ludziom początkowo żyło się dobrze - gród tętnił życiem, jego mieszkańcy zajmowali się handlem, rzemiosłem, na nadwiślańskich błoniach wypasali stada owiec i baranów. Na świat przychodziły dzieci, przybywało mieszkańców.
        Król też się ożenił, urodziły mu się córki. Na pewno córki. O synach żadna legenda nie wspomina, a córki były chyba dwie. Krakowski kronikarz Wincenty Kadłubek w swojej „Kronice polskiej" zanotował podanie o córce Kraka - Wandzie, która skoczyła do Wisły, bo nie chciała wyjść za Niemca, a bohaterka naszej legendy do Wisły na pewno nie skakała i spokojnie wyszła za mąż.
No, może niezupełnie spokojnie, ale nie zajmujmy się na razie Kadłubkiem i Wandą, bo sprawy i tak nie rozstrzygniemy, tylko wracajmy do naszych baranów. I owiec, które wypasali poddani króla. Bo w królestwie Kraka coś się zaczęło psuć. Owce ginęły z pastwisk, a siedzący na królewskim ramieniu kruk coraz częściej krakał:
      - Kra... kra!
      - Kradzież... - domyślali się poddani. - Kruk o kradzieży kracze. Ktoś kradnie nasze owce! Złodziej się na pastwisko ukradkiem w nocy zakrada, zbój jakiś co owce porywa! Za kraty by go trzeba wsadzić!
        A inni, patrząc ponuro na siebie, spluwali przez ramię i szeptali jeden do drugiego:
      - Żeby nam tylko ten kruk większego nieszczęścia nie wykrakał...

        Ale wykrakał. Oprócz owiec zaczęły ginąć dziewczyny - w grocie pod wawelskim wzgórzem zamieszkał Smok. Nie wiadomo, skąd się tam wziął. Jedni mówili, że z gór Wisłą przypłynął, inni, że z dołu, z piekielnych czeluści, podziemnymi lochami na wierzch się wygramolił. W grocie siedzi, ogniem zionie i jak tylko obok groty pojawi się jakaś panna - to już po niej.
Ludzi ogarnął strach. Na próżno rodzice ostrzegali córki:
- Nie wychodźcie z domów. Uważajcie!
Dziewczyny - jak dziewczyny. Jedne zapominały o przestrogach, inne biegły nad Wisłę z ciekawości - żeby chociaż z daleka zobaczyć, jak też ta straszna bestia, ten potwór, co dziewczyny do jamy wciąga, wygląda... Żadna nie wróciła.
        Kobiety płakały, mężczyźni naradzali się - co robić? Jak wypędzić Smoka z jamy, zgładzić, albo wygonić z Krakowa? Żaden nie wiedział. Król też nie. Zamknął się w zamku, córkę w sąsiedniej izbie zabarykadował i myślał, myślał, myślał...
        Tylko, że z tego myślenia nic nie wychodziło. Poza dworzanami, którzy w popłochu pakowali manatki i uciekali z królewskiego dworu jak szczury z tonącego okrętu. Nie wiadomo, czego się więcej bali - Smoka czy ludzi, którzy zniecierpliwieni bezradnością króla, zaczęli się buntować i skandowali pod królewską siedzibą, co sił w płucach:
      - Fora ze dwora! Fora ze dwora!
        Jak król ze Smokiem się nie upora,
        to mu powiemy: FO-RA ZE DWO-RA!
Kruk krakał złowieszczo, że król stoi na krawędzi i lada chwila straci królewską posadę. Król dygotał ze strachu. Nie jadł, nie pił i nie spał. Berło wyturlało mu się z rąk, tron się pod nim trząsł...
        Aż się królewna zdenerwowała, bo miała tego wszystkiego powyżej uszu, tupnęła nogą i krzyknęła:
      - Wychodzę!
      - Dokąd? - jęknął Krak.
      - Najpierw z komory, w której mnie zamknąłeś, a potem za mąż. Za tego, kto zgładzi Smoka - wyjaśniła córka.
      - Jak tata rozgłosi tę wiadomość na cztery strony świata, na pewno znajdą się chętni.
Zaraz się znaleźli. O bogactwie króla i urodzie królewny krążyło tyle opowieści, że natychmiast przybyli do Krakowa. Konno. Z pieśnią na ustach:
      
          - Pędzimy na koniach
            zakuci w pancerze,
            pancerni i wierni
            odważni rycerze.
                                          A każdy ma tarczę
                                          i każdy ma miecz,
                                          bo walka ze Smokiem
                                          rycerska to rzecz.
            A konie cwałują
            na złotych podkowach
            do grodu Krakusa,
            do miasta Krakowa.
                                           I każdy z rycerzy
                                           wytęża już wzrok
                                          - ach, gdzie jest ta bestia?
                                          Ach, gdzie jest ten Smok?

Ale gdy Smok wylazł z jamy, wszyscy na jego widok krzyknęli tylko jedno słowo:
      -  Zjeżdżamy!
Tumult się zrobił przeokropny, Smok bluznął ogniem, rycerze pogubili tarcze i miecze, ludzie zaczęli śmiać się, krzyczeć i gwizdać.

         A najgłośniej śmiał się i gwizdał szewczyk, Dratewka. Pędził przez zamkowe podwórze, śmiał się:
      - Tchórze! Tchórze! Nie rycerze, tylko tchórze! - i bardzo głośno gwizdał na palcach.
A potem wpadł do kuchni i już nie głośno tylko po cichu gwizdnął palcami ze skrzyni dworskiej kucharki miarkę siarki. W pędzie minął królewnę, szur-szur - powiedział jej coś na ucho, królewna zrozumiała, oczy jej się zaświeciły i też zaczęła gwizdać. Najpierw dwa razy z podziwu dla urody i pomysłowości szewczyka:
      - Fiu! Fiu! - a potem - fiuuu! - wpadła jak burza do komnaty króla, fiuuu! - zdarła z ojca baranicę, fiuuu! - rzuciła ją Dratewce. I jeszcze pomogła mu królewski kożuch przenicować, odwrócić go baranimi kudłami do wierzchu.
        A szewczyk raz-dwa uformował z baranicy barana, nafaszerował go siarką, zaszył dratwą i podrzucił Smokowi.
      - Proszę, proszę, niech się Smok nie krępuje, niech się Smok poczęstuje...
Legenda mówi, że kiedy Smok zjadł barana wraz z nadzieniem, z paszczy buchnęły mu płomienie i miał tak siarczyste pragnienie, że:
           
                     Przez lat siedem wodą z Wisły
                     gasił z jękiem pożar szczęk,
                     w ósmym roku stracił zmysły
                     i z okropnym hukiem pękł!

A co się stało z królewną? No cóż:
                                                          Szewc królewnę wziął za żonę
                                                          i choć królem potem był,
                                                          szewski warsztat miał pod tronem
                                                          i poddanym buty szył.

        Na weselu wszyscy tańczyli. Oczywiście krakowiaka. Na czele z krukiem króla Kraka. A niektórzy opowiadali potem swoim wnukom, że to właśnie ten królewski kruk wykrakał im zakończenie legendy. O tym, jak to szewc, co stał się królem, szył buty poddanym...

poniedziałek, 12 maja 2014

Wiano świętej Kingi

                                                                  Władysław Ludwik Anczyc

         Bolesław Wstydliwy [...] został panującym w szóstym roku swojego życia, a panowie rządzili za niego. Wyrósł z niego człeczyna cichy, spokojny, obyczajny, ale prawie na zakonnika, a nie na wojownika i księcia. Za żonę wybrali mu Kingę, córkę króla węgierskiego, także panienkę cichą, spokojną i pobożną. Więc pojechali posłowie polscy na Węgry, prosić króla ojca o oną dzieweczkę.
Król węgierski przyjął ich bardzo dobrze, bo Polaków szanował, jako naród mężny. Otóż chciał pokazać przed naszymi posłami, jako jest bardzo bogaty; kazał ze skarbca znieść dużo złota i srebra i sypać na wiano królewnej. Kinga zaś mówi ojcu:
         —  Ojcze mój, na co dajesz Polakom złoto i srebro: mają go oni za dosyć, a gdy zabraknie, to go sobie poszukają z orężem na wojnie. Dajże im to, czego nie mają, żeby sobie zapamiętali szczodrość króla węgierskiego.
         —   Cóż im mam dać? — pyta król zdziwiony.
         —   Soli, ojcze mój, bo w ich kraju nie ma ani bryłeczki i tutaj przyjeżdżają kupować.  Podaruj  im jedną górę solną, a ja ją zabiorę z sobą na wiano do Polski.
         Roześmiał się król na tę mowę dzieweczki i powiada:
         —  Weź sobie, którą chcesz.
Tedy królewna poszła ku kopalniom, a zdjąwszy pierścień zrękowinowy rzuciła go w głęboką otchłań, gdzie sól dobywano.
         Panowie polscy przywieźli swemu księciu oblubienicę, a gdy się odbyło wesele na krakowskim zamku, Kinga rzecze do swego męża:

          —   Kochany mężu, jedźmy  szukać pierścienia, któryś mi przysłał do Węgier. Jechali oboje do miasteczka Wieliczki i tam śród rynku Kinga kazała bić głęboką studnię. Długo kopali górnicy, aż nareszcie — natrafili na opokę i rzekli królowej:
         —   Oto już dalej  kopać nie można, bo szczery kamień — a Kinga rzecze:
         —   Odbijcie kawał tego kamienia, niechaj go oglądam!
Więc odbili i wyciągnęli, a jeden z nich, przyjrzawszy się po dniu, zawołał:
         —   O królowo!  Toć nie kamień,  ale szczera sól!
         —   Rozbij   tę  bryłę!  — rozkazuje królowa.
Więc rozbili, a z onej bryły, ze środka, wypadł błyszczący pierścień królowej, który wrzuciła w kopalnię węgierską.
         Takie to było wiano świętej Kingi, które do dziś dnia  zbogaca Polskę.

O maczudze Herkulesa

                                                                                    Opracowała Edyta Wygonik

        W Dolinie Prądnika, w okolicach Ojcowa wznosi się skała o niespotykanym kształcie - jest wąska u dołu i rozszerza się coraz bardziej ku górze. Kształtem przypomina maczugę, dlatego nazwano ją Maczugą Herkulesa. Ma ona jednak także inną nazwę. Ponieważ sokoły upodobały sobie jej szczyt, określa się ją Sokołowa Skałą.
          Przed wiekami w pobliskim zamku mieszkał tamtejszy starosta, który słynął ze swej surowości. Pewnego razu zapragnął on zdobyć pisklę sokoła, aby wyuczywszy go odpowiednio, używać do polowań. W tym właśnie czasie na Sokołowej Skale para ptaków wychowywała młode. Dostanie się na jej szczyt nie było sprawą łatwą; strome ściany strzegły bowiem dostępu. Starosta nie miał jednak w zwyczaju rezygnować ze swych pragnień. Ogłosił więc, iż nagrodzi hojnie śmiałka, który odważy się wspiąć na skałę i przynieść mu stamtąd pisklę. Nikt nie podjął się tego zadania.
         W końcu starosta przypomniał sobie, że w lochach więzi człowieka oskarżonego o zbrodnię, który uważa, iż jest niewinny.
         -  Ponieważ twierdzisz, że nie dokonałeś zbrodni, o którą ja cię oskarżyłem - rzekł do więźnia starosta, kiedy wezwał go przed swe oblicze - dam ci szansę udowodnienia tego. Jeżeli rzeczywiście jesteś niewinny, z pewnością uda ci się zdobyć dla mnie sokołowe pisklę i wtedy będziesz wolny.
          - Jestem pewny, że z pomocą Boga udowodnię swą niewinność - odrzekł więzień.
Następnie pod eskortą straży odprowadzony został pod skałę. Spojrzawszy na nią, zmartwił się jednak, gdyż pomyślał, że tylko jakaś cudowna moc mogłaby mu pomóc. Strażnicy, nie chcąc mu przeszkadzać, pozostali w pewnej odległości. On tymczasem siadł na trawie i zaczął rozmyślać. Odurzony świeżym powietrzem, zasnął.

      Jakież było jego zdziwienie, kiedy po ocknięciu się spostrzegł, że znajduje się w sokolim gnieździe. Oto bowiem, gdy spał, para sokołów uniosła go delikatnie do góry.
          - Sokoły, czy to wy uczyniłyście? - zapytał zdziwiony.
Ale ptaki milczały. On i tak czuł się wspaniale - w końcu będzie mógł udowodnić swoją niewinność. Poczuł jednak także dziwny lęk.
          „Czy ja mogę odbierać rodzicom ich dziecko? - zastanawiał się.
          - Czy mam do tego prawo? Chyba tak, przecież to jakaś moc przywiodła mnie tutaj".
Wziął delikatnie w dłonie jedno z piskląt i skierował ku sokołom przepraszające spojrzenie. Zrozumiały.
        Zejście ze skały okazało się dla niego równie trudne jak wspięcie się na nią. Tym razem także sokoły pospieszyły z pomocą. Chwyciły dziobami jego odzienie i delikatnie go podtrzymując, pomogły zejść. Kiedy dotknął stopami ziemi, one natychmiast odleciały; nawet nie zdążył im podziękować.
       - Chodźmy na zamek! - zawołał do strażników, którzy widząc, że trzyma w dłoniach pisklę, zamarli z wrażenia.
Nie mniej zdziwił się starosta, któremu więzień wręczył młodego sokoła ze słowami:
          - Mam nadzieję, że teraz uwierzysz w moją niewinność.
          - Tak - odparł wzruszony starosta - jesteś wolny.
Zmienił się więc los niesłusznie więzionego człowieka, ale zmieniło się także życie okrutnego starosty. Odtąd stał się tak dobrym człowiekiem, że aż ludzie zaczęli nazywać go swoim dobroczyńcą.